Sieć kardiologiczna

Co to jest choroba niedokrwienna serca?

Choroba niedokrwienna serca (IHD) to schorzenie, w którym serce nie otrzymuje odpowiedniej ilości tlenu i składników odżywczych. Najczęściej dzieje się tak z powodu zwężenia tętnic wieńcowych, które doprowadzają krew do mięśnia sercowego. Zwężenie to zwykle spowodowane jest miażdżycą, która polega na odkładaniu się blaszek tłuszczowych w ścianie naczynia.

W najcięższych przypadkach, w wyniku przedłużonego niedokrwienia dochodzi do zawału serca.

Objawy

Objawy mogą być różne u każdego pacjenta, jednak najczęściej występują:

• Ból w klatce piersiowej (uczucie ucisku, ciężaru, gniecenia – tzw. dławica)
• Duszność, szczególnie podczas wysiłku lub stresu
• Zmęczenie i osłabienie
• Ból promieniujący do ramienia, szyi, żuchwy lub pleców
• Kołatanie serca
• Nudności lub zimny pot (często przy ostrych epizodach)

U niektórych osób, zwłaszcza kobiet i osób starszych, objawy mogą być nietypowe lub mniej nasilone.

Przyczyna

Najczęstszą przyczyną choroby niedokrwiennej serca jest miażdżyca, czyli odkładanie się w ścianach naczyń blaszek z cholesterolu, wapnia i innych substancji. Z czasem prowadzi to do zwężenia tętnic wieńcowych i zmniejszenia przepływu krwi do serca.

Rzadziej przyczyną są:

• skurcz tętnic wieńcowych,
• zapalenia naczyń,
• wady wrodzone tętnic wieńcowych,
• zaburzenia krzepnięcia prowadzące do zakrzepów.

Czynniki ryzyka

Ryzyko rozwoju choroby zwiększają:

• Palenie tytoniu
• Nadciśnienie tętnicze
• Podwyższony cholesterol (szczególnie LDL)
• Cukrzyca lub insulinooporność
• Otyłość, zwłaszcza brzuszna
• Mała aktywność fizyczna
• Nieprawidłowa dieta (dużo tłuszczu, soli, cukrów)
• Wiek (mężczyźni > 45 lat, kobiety > 55 lat)
• Obciążenie rodzinne chorobami serca
• Przewlekły stres

Diagnostyka

W zależności od objawów lekarz może zlecić:

• EKG spoczynkowe
• EKG wysiłkowe (test na bieżni ruchomej lub rowerku)
• Echo serca
• Holter EKG
• Tomografię komputerową naczyń wieńcowych (CT angiografia)
• Scyntygrafię lub rezonans serca (badania oceniające ukrwienie mięśnia)
• Koronarografię (badanie inwazyjne, najdokładniejsze)
• Badania krwi: cholesterol, glukoza, troponiny (w diagnostyce ostrego bólu)

Leczenie

Leczenie zależy od nasilenia objawów i rozległości zmian.

1. Modyfikacja stylu życia, porzucenie nałogów 
2. Leczenie farmakologiczne

• leki przeciwpłytkowe (np. aspiryna),
• leki obniżające cholesterol (statyny, ezetimib),
• leki na nadciśnienie (ACE-I, sartany),
• leki zmniejszające obciążenie serca (beta-blokery, blokery kanału wapniowego, azotany, iwabradyna),
• leki kontrolujące cukrzycę lub gospodarkę lipidową.

3. Leczenie zabiegowe

• Przezskórna angioplastyka wieńcowa (PCI) – poszerzenie zwężonej tętnicy i implantacja stentu
• Pomostowanie aortalno-wieńcowe (CABG) – tzw. „bypass”, w przypadku choroby wielonaczyniowej lub choroby proksymalnego odcinka lewej tętnicy wieńcowej

Decyzja o wyborze leczenia podejmowana jest na podstawie zaawansowania choroby tętnic wieńcowych w badaniu koronarografii oraz stanu klinicznego pacjenta 

Profilaktyka

Aby zmniejszyć ryzyko zachorowania lub ograniczyć postęp choroby:

• Rzuć palenie (najważniejszy krok).
• Utrzymuj prawidłowe ciśnienie, cholesterol i glukozę.
• Regularnie się ruszaj – minimum 150 minut aktywności tygodniowo.
• Dbaj o dietę: dużo warzyw, ryb, produktów pełnoziarnistych; ogranicz tłuszcze nasycone, sól i cukier.
• Utrzymuj prawidłową masę ciała.
• Unikaj przewlekłego stresu, dbaj o sen.
• Regularnie wykonuj badania kontrolne, zwłaszcza jeśli masz czynniki ryzyka.

Podsumowanie

Choroba niedokrwienna serca to częste i poważne schorzenie wynikające z niedostatecznego ukrwienia serca, najczęściej z powodu miażdżycy. Objawia się bólem w klatce piersiowej, dusznością i pogorszoną tolerancją wysiłku. Diagnostyka opiera się na badaniach obrazowych i czynnościowych, a leczenie obejmuje zarówno leki, jak i zabiegi poszerzające naczynia. Kluczowe znaczenie ma zmiana stylu życia i kontrola czynników ryzyka.

Informacja dla pacjenta

Co to jest ostry zespół wieńcowy?

Ostry zespół wieńcowy (ACS) to grupa stanów chorobowych spowodowanych nagłym zmniejszeniem przepływu krwi do mięśnia sercowego. Jest to stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej pomocy medycznej.

Do ACS zaliczamy:

• STEMI – zawał serca z uniesieniem odcinka ST
• NSTEMI – zawał serca bez uniesienia odcinka ST
• Niestabilną dławicę piersiową – ostre niedokrwienie bez martwicy mięśnia sercowego, ale z wysokim ryzykiem zawału

Każda z tych postaci wymaga pilnej diagnostyki i leczenia.

Objawy

Najczęstsze objawy ostrego zespołu wieńcowego to:

• silny, długotrwały ból w klatce piersiowej – ucisk, gniecenie, palenie (najczęściej w okolicy zamostkowej)
• promieniowanie bólu do: ramion, pleców, szyi, żuchwy, nadbrzusza
• duszność, uczucie ciężkiego oddechu
• zimne poty, bladość skóry
• nudności, wymioty (rzadko)
• silne osłabienie, lęk
• kołatanie serca

U kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę objawy mogą być mniej charakterystyczne (np. duszność, ból brzucha, nietypowe zmęczenie).

Przyczyna

Najczęstszą przyczyną ACS jest uszkodzenie (np. pęknięcie) blaszki miażdżycowej w tętnicy wieńcowej, co prowadzi do szybkiego powstania skrzepliny, która blokuje dopływ krwi do serca.

Rzadziej:

• skurcz tętnicy wieńcowej
• skrzeplina z innego miejsca (zator)
• rozwarstwienie tętnicy wieńcowej
• w przypadku zawału NSTEMI, diagnostyka obejmuje uwzględnienie pozawieńcowych przyczyn niedokrwienia 

Czynniki ryzyka

• miażdżyca i wysoki poziom cholesterolu LDL
• nadciśnienie tętnicze
• palenie papierosów
• cukrzyca
• otyłość, brak ruchu
• przewlekły stres
• zła dieta
• wiek (mężczyźni >45 r.ż., kobiety >55 r.ż.)
• obciążenia rodzinne zawałem lub chorobą wieńcową

Diagnostyka (w trybie pilnym!)

Diagnostyka wykonywana jest natychmiast po przyjęciu do szpitala:

• EKG – podstawowe badanie rozróżniające STEMI od innych postaci
• oznaczenia troponin – markery uszkodzenia (martwicy) mięśnia sercowego
• pozostałe badania krwi – morfologia, elektrolity, glukoza, cholesterol
• echo serca
• koronarografia – ocena tętnic wieńcowych, często od razu z angioplastyką

W STEMI koronarografia wykonywana jest niezwłocznie, zwykle w ciągu kilkudziesięciu minut od rozpoznania.

Leczenie

Leczenie zależy od rodzaju ACS, ale w każdym przypadku prowadzone jest w trybie nagłym.

1. Leczenie STEMI

• natychmiastowa koronarografia z angioplastyką wieńcowa (pierwotna PCI) w celu jak najszybszego przywrócenia przepływu przez naczynie – metoda z wyboru
• Intensywna farmakoterapia, która obejmuje m.in. leki przeciwpłytkowe (aspiryna, inhibitory P2Y12), statynę, przy braku przeciwwskazań beta-blokery, inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE-I)
• Doraźnie podawane są leki przeciwbólowe oraz tlenoterapia w przypadku wskazań  

2. Leczenie NSTEMI

• intensywna farmakoterapia
• koronarografia w ciągu godzin lub dni od rozpoznania, zależenie od przyczyny zawału oraz stanu klinicznego pacjenta 
• w razie wskazań – PCI lub CABG (bypassy)

3. Leczenie niestabilnej dławicy piersiowej

• Intensywna farmakoterapia
• koronarografia w zależności od ryzyka klinicznego

Profilaktyka – co pacjent powinien robić po przebytym ACS?

Po ostrym zespole wieńcowym kluczowe jest ograniczenie ryzyka nawrotu:

• absolutne rzucenie palenia
• regularne przyjmowanie leków: statyny, aspiryna, leki przeciwpłytkowe i inne zalecone przez lekarza
• regularna aktywność fizyczna zgodnie z programem rehabilitacji kardiologicznej
• zdrowa dieta: mniej tłuszczów nasyconych, więcej warzyw i produktów pełnoziarnistych
• kontrola ciśnienia, cholesterolu i poziomu cukru
• redukcja masy ciała przy nadwadze
• unikanie stresu, techniki relaksacyjne
• systematyczne kontrole u kardiologa

Podsumowanie

Ostry zespół wieńcowy to stan zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Szybkie rozpoznanie i leczenie ratuje życie i ogranicza uszkodzenie serca. Po przebytym ACS niezwykle ważne jest przyjmowanie leków, zmiana stylu życia oraz regularna opieka kardiologiczna. Świadomość objawów i szybka reakcja mogą uratować życie.

Co to jest stabilna dławica piersiowa?

Stabilna dławica piersiowa (inaczej przewlekły zespół wieńcowy) jest przewlekłą postacią choroby niedokrwiennej serca. Objawia się bólem lub dyskomfortem w klatce piersiowej, który pojawia się zwykle podczas wysiłku fizycznego lub stresu emocjonalnego. Przyczyną jest zwężenie tętnic wieńcowych, ograniczające dopływ krwi do serca. Objawy ustępują po odpoczynku lub po przyjęciu leku rozszerzającego naczynia (np. nitrogliceryny).

Objawy

Najczęstsze objawy stabilnej dławicy piersiowej to:

• ból, ucisk lub ciężar w klatce piersiowej (często za mostkiem), wywołane wysiłkiem lub emocjami
• uczucie pieczenia lub duszności
• ból promieniujący do ramion, szyi, żuchwy, pleców lub nadbrzusza
• nasilanie się dolegliwości podczas wysiłku, obfitego posiłku, zimna lub stresu
• ustępowanie objawów po odpoczynku lub nitroglicerynie

U niektórych pacjentów objawy mogą być nietypowe — zwłaszcza u kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę (np. duszność, zmęczenie zamiast bólu).

Przyczyna

Główną przyczyną stabilnej dławicy piersiowej jest miażdżyca tętnic wieńcowych. W jej przebiegu odkładają się blaszki miażdżycowe, które zwężają światło naczyń, ograniczając przepływ krwi do mięśnia sercowego.

Czynniki ryzyka

Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• podwyższony cholesterol (szczególnie LDL)
• palenie papierosów
• nadciśnienie tętnicze
• cukrzyca
• otyłość, zwłaszcza brzuszna
• brak aktywności fizycznej
• niezdrowa dieta
• wiek (mężczyźni >45 lat, kobiety >55 lat)
• obciążenie rodzinne chorobami serca

Diagnostyka

Diagnostyka obejmuje:

• wywiady i badanie lekarskie
• EKG spoczynkowe
• echokardiografia (USG)
• testy obciążeniowe (test wysiłkowy, echokardiografia obciążeniowa, rezonans magnetyczny serca, scyntygrafia serca)
• tomografia komputerowa tętnic wieńcowych (CTA)
• koronarografia – badanie inwazyjne, najdokładniejsze w ocenie zwężeń

W zależności od oceny prawdopodobieństwa wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, lekarz dobiera najbardziej odpowiednie metody diagnostyczne.

Leczenie

Leczenie stabilnej dławicy piersiowej ma na celu zmniejszenie objawów, poprawę jakości życia i ograniczenie ryzyka zawału.

1. Porzucenie nałogów i modyfikacja stylu życia
2. Leczenie farmakologiczne

Najczęściej stosuje się:

• leki przeciwdławicowe – np. beta-blokery, antagoniści wapnia, nitraty
• leki przeciwpłytkowe – np. aspiryna
• statyny – obniżają cholesterol
• inne leki – stosowanie w celu kontroli czynników ryzyka, np. leki hipotensyjne, przeciwcukrzycowe 

3. Zabiegowe leczenie choroby wieńcowej

W przypadku istotnych zwężeń tętnic wieńcowych:

• angioplastyka wieńcowa (PCI) z implantacją stentu lub w wybranych sytuacjach, zastosowaniem balonu lekowego
• pomostowanie aortalno-wieńcowe (CABG, bypassy)

Decyzja dotycząca dalszego leczenia podejmowana jest na podstawie zaawansowania choroby tętnic wieńcowych oraz stanu klinicznego pacjenta. W przypadkach zaawansowanej choroby wieńcowej leczenie omawiane jest wspólnie przez kardiologa oraz kardiochirurga. 

Profilaktyka

Pacjent może znacząco poprawić rokowanie poprzez:

• regularną aktywność fizyczną (wg zaleceń lekarza)
• zdrową dietę – ograniczenie tłuszczów nasyconych, soli, cukru
• rzucenie palenia
• kontrolę masy ciała
• regularne pomiary ciśnienia tętniczego i lipidów
• systematyczne przyjmowanie leków zaleconych przez lekarza
• redukcję stresu

Podsumowanie

Stabilna dławica piersiowa to przewlekła postać choroby wieńcowej, która objawia się bólem lub uciskiem w klatce piersiowej podczas wysiłku. Dzięki prawidłowej diagnostyce, leczeniu i zmianom stylu życia pacjent może funkcjonować aktywnie i zmniejszyć ryzyko powikłań, w tym zawału serca. Ważna jest regularna kontrola kardiologiczna oraz stosowanie się do zaleceń lekarskich.

• Kardiomiopatia to choroba mięśnia sercowego, w której mięsień ten jest strukturalnie i/lub czynnościowo nieprawidłowy.  Dysfunkcja mięśnia sercowego w kardiomiopatii nie może być efektem innych chorób takich jak choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze czy wady wrodzone serca. Chociaż może z nimi współistnieć. 
• W zależności od morfologii (typu przebudowy mięśnia sercowego) i rodzaju jego dysfunkcji wyróżniamy 5 podstawowych fenotypów kardiomiopatii: kardiomiopatię przerostową, kardiomiopatię rozstrzeniową, nierozstrzeniową kardiomiopatię lewej komory, arytmogenną kardiomiopatię prawej komory oraz kardiomiopatię restrykcyjną

1. Objawy (we wszystkich typach mogą być podobne)

• duszność (wysiłkowa, później także spoczynkowa)
• obrzęki nóg i kostek
• szybkie męczenie się
• kołatanie serca
• zawroty głowy, stany przedomdleniowe, omdlenia
• ból lub dyskomfort w klatce piersiowej
• zmniejszona tolerancja wysiłku

2. Przyczyny

Etiologia może być uwarunkowana genetycznie/rodzinnie lub nabyta, do tych ostatnich zaliczamy:

• przebyte infekcje wirusowe
• nadużywanie alkoholu
• choroby tarczycy
• choroby układowe (amyloidoza, sarkoidoza)
• odkładanie żelaza (hemochromatoza)
• włóknienie mięśnia sercowego
• toksyczne działanie leków (np. niektóre chemioterapeutyki)
• niekiedy przyczyna pozostaje nieznana

3. Czynniki ryzyka

• choroby serca w rodzinie
• nadciśnienie tętnicze
• przewlekłe nadużywanie alkoholu
• choroby metaboliczne i hormonalne
• przebyte infekcje wirusowe
• choroby autoimmunologiczne
• choroby układowe (np. amyloidoza)

4. Diagnostyka

• wywiad i badanie lekarskie
• badanie EKG ocena rytmu serca
• echo serca (USG) – podstawowe badanie określające budowę i funkcję serca
• RTG klatki piersiowej
• rezonans magnetyczny serca (CMR) – dokładna ocena budowy i włóknienia mięśnia
• Holter EKG 24–72 h – ocena arytmii
• badania krwi
• badania genetyczne (szczególnie w HCM)
• w niektórych przypadkach biopsja serca

5. Leczenie

Leczenie zależy od rodzaju kardiomiopatii i nasilenia objawów. Obejmuje modyfikacje stylu życia, leczenie farmakologiczne oraz zabiegowe, w tym, niekiedy implantację urządzeń wszczepialnych takich jak stymulatory serca czy kardiowerter-defibrylator. W ostatnich latach coraz częściej możemy stosować leczenie celowane jak np. w amyloidozie, a nie tylko leki objawowe. W skrajnych przypadkach, kiedy choroba prowadzi do ciężkiej, nieodwracalnej niewydolności serca jedynym skutecznym leczeniem jest transplantacja serca.

6. Profilaktyka i zalecenia dla pacjenta

• regularne kontrole u kardiologa
• przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami
• aktywność fizyczna (zgodnie z zaleceniami lekarza)
• zdrowa dieta
• ograniczenie soli i alkoholu
• utrzymanie prawidłowej masy ciała
• kontrola ciśnienia i poziomu cholesterolu
• unikanie odwodnienia
• badania, w tym genetyczne u krewnych

7. Podsumowanie

Kardiomiopatie to choroby mięśnia sercowego, które mogą prowadzić do niewydolności serca i zaburzeń rytmu. Wczesne rozpoznanie i prawidłowe leczenie znacznie poprawiają jakość życia i rokowanie. Regularne wizyty u kardiologa, przyjmowanie leków oraz odpowiedni styl życia są podstawą terapii. W niektórych przypadkach konieczne są zabiegi lub implantacja urządzeń wspomagających pracę serca.

Co to jest?

Zapalenie mięśnia sercowego (myocarditis) to stan zapalny komórek mięśnia sercowego, tkanki śródmiąższowej i naczyń, prowadzący zazwyczaj do pogorszenia funkcji (spadek frakcji wyrzutowej) i przebudowy mięśnia sercowego. Może także doprowadzić do zaburzeń rytmu serca (kołatania serca to często pierwszy objaw), a w ciężkich przypadkach do niewydolności serca. Pacjent trafiający z podejrzeniem zapalenia mięśnia sercowego może początkowo mieć rozpoznany „zespół zapalny mięśnia sercowego i osierdzia” gdyż w początkowym etapie diagnostyki jest to trudne do doprecyzowania. Najczęściej jest wywołane przez infekcje wirusowe, ale może mieć również podłoże bakteryjne, autoimmunologiczne lub toksyczne.

Objawy

Objawy mogą być łagodne lub bardzo nasilone. Najczęściej występują:

• duszność, zwłaszcza przy wysiłku,
• ból lub ucisk w klatce piersiowej,
• kołatanie serca, „mocne bicie serca”,
• uczucie zmęczenia, osłabienie, ogólne rozbicie
• omdlenia lub zawroty głowy,
• obrzęki nóg,
• objawy grypopodobne (gorączka, ból gardła, bóle mięśni) — często poprzedzają rozwój choroby.

Przyczyny

Najczęstsze przyczyny zapalenia mięśnia sercowego to:

• wirusy (parwowirus B19, ludzki herpeswirus typu 6-HHV – 6, wirusy grypy, SARS-CoV-2, adenowirusy, enterowirusy, CMV, EBV),
• bakterie (np. Borrelia burgdorferi, Salmonella, Legionella),
• choroby autoimmunologiczne,
• leki i toksyny,
• reakcje alergiczne,
• rzadziej – pasożyty lub grzyby.

Czynniki ryzyka

• przebyta infekcja wirusowa lub bakteryjna,
• obniżona odporność,
• choroby autoimmunologiczne,
• intensywny wysiłek fizyczny podczas infekcji,
• nadużywanie alkoholu lub narkotyków,
• stosowanie niektórych leków lub suplementów o działaniu toksycznym dla serca.

Diagnostyka

W diagnostyce najczęściej wykonuje się:

• EKG – zaburzenia rytmu lub zmiany zapalne,
• badania krwi – podwyższone markery zapalne i sercowe (troponina),
• RTG klatki piersiowej – ocena wielkości serca i płuc,
• echo serca (USG) – ocena kurczliwości i wielkości jam serca,
• rezonans magnetyczny serca (CMR) – kluczowe badanie potwierdzające zapalenie,
• Holter EKG – wykrywanie zaburzeń rytmu,
• biopsja mięśnia sercowego – pozwala ocenić rodzaj zapalenia i włączyć leczenie swoiste, wykonywana w szczególnych przypadkach.

Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny i stopnia nasilenia objawów. Najczęściej obejmuje:

• odpoczynek i unikanie wysiłku fizycznego (nawet przez kilka miesięcy),
• leki przeciwzapalne (w wybranych przypadkach),
• leki wspomagające pracę serca — w przypadku niewydolności,
• leczenie zaburzeń rytmu serca,
• antybiotykoterapię lub leczenie przeciwwirusowe — jeśli potwierdzono zakażenie,
• hospitalizację w ciężkich przypadkach,
• w rzadkich, bardzo ciężkich przypadkach – mechaniczne wspomaganie krążenia lub przeszczep serca.

Profilaktyka i zalecenia

• unikaj intensywnego wysiłku podczas infekcji,
• nie lekceważ przedłużających się objawów przeziębienia lub grypy,
• po infekcji wracaj do aktywności stopniowo,
• szczepienia ochronne (np. przeciw grypie),
• zdrowy styl życia – dieta, unikanie alkoholu i papierosów,
• regularne badania kontrolne po przebyciu myocarditis (zwykle kilka miesięcy).

Podsumowanie

Zapalenie mięśnia sercowego to poważna choroba, która może rozwijać się po infekcji i prowadzić do zaburzeń pracy serca. Wczesna diagnostyka, odpoczynek oraz odpowiednie leczenie pozwalają w większości przypadków na pełny powrót do zdrowia. Kluczowe jest unikanie intensywnego wysiłku i regularne kontrole u kardiologa.

CO TO JEST?

Niedomykalność zastawki serca to choroba, w której zastawka nie zamyka się prawidłowo i staje się nieszczelna. W efekcie część krwi cofa się zamiast płynąć tylko w jednym kierunku. Serce musi wtedy pracować ciężej, aby zapewnić prawidłowy przepływ krwi.
Wada dotyczy najczęściej:

• zastawki mitralnej,
• zastawki aortalnej,
• zastawki trójdzielnej.

Niedomykalność mitralna jest jedną z najczęstszych wad zastawkowych serca.

OBJAWY NIEDOMYKALNOŚCI MITRALNEJ

Objawy mogą rozwijać się stopniowo i zależą od nasilenia choroby:

• duszność (najpierw przy wysiłku, później także w spoczynku),
• uczucie kołatania serca,
• zmęczenie, spadek tolerancji wysiłku,
• obrzęki nóg i kostek,
• zawroty głowy, omdlenia (częściej w niedomykalności aortalnej),
• kaszel, szczególnie nocą,
• uczucie ucisku lub dyskomfortu w klatce piersiowej.

PRZYCZYNY

• zmiany zwyrodnieniowe zastawki związane z wiekiem,
• wady wrodzone,
• infekcyjne zapalenie wsierdzia,
• choroba reumatyczna,
• uszkodzenie mięśnia sercowego (np. po zawale),
• poszerzenie pierścienia zastawkowego,
• wiotkie płatki zastawki
• urazy klatki piersiowej,
• choroby tkanki łącznej (np. zespół Marfana).

CZYNNIKI RYZYKA

• wiek powyżej 60 lat,
• nadciśnienie tętnicze,
• przebyte infekcje bakteryjne lub wirusowe,
• choroba niedokrwienna serca,
• palenie tytoniu,
• choroby autoimmunologiczne,
• wrodzone wady serca,
• przebyty reumatyzm lub zapalenie wsierdzia.

DIAGNOSTYKA

Podstawowe badania obejmują:

• Badanie fizykalne – szmery nad sercem.
• Echo serca (echokardiografia) – najważniejsze badanie, ocenia stopień nieszczelności, powiększenie jam serca i kurczliwość komór 
• EKG – ocenia obecność arytmii.
• RTG klatki piersiowej – pozwala ocenić wielkość serca i zastój w płucach.
• Rezonans magnetyczny serca (CMR) – szczegółowa ocena budowy i funkcji serca.
• Badania laboratoryjne – ocena funkcji pozostałych narządów
• Koronarografia – ocena zwężeń w tętnicach wieńcowych odżywiających mięsień sercowy
• cewnikowanie serca – w wybranych przypadkach w trakcie kwalifikacji do leczenia zabiegowego

LECZENIE

Leczenie zależy od rodzaju i nasilenia niedomykalności:

Leczenie zachowawcze (farmakologiczne)

• leki moczopędne,
• leki obniżające ciśnienie krwi,
• leki poprawiające pracę serca,
• leki antyarytmiczne.

Leczenie zabiegowe / operacyjne

W przypadku znacznej niedomykalności:

• plastyka (naprawa) zastawki podczas operacji kardiochirurgicznej,
• wymiana zastawki podczas operacji kardiochirurgicznej (wszczepienie protezy mechanicznej lub biologicznej),
• przezskórna (przezcewnikowa) plastyka zastawki  (np. metodą „brzeg-do-brzegu” w niedomykalności mitralnej).
• przezskórna (przezcewnikowa) implantacja zastawki 

PROFILAKTYKA

• Regularne wizyty u kardiologa, zwłaszcza przy chorobach serca.
• Kontrola ciśnienia tętniczego.
• Unikanie palenia i alkoholu.
• Leczenie infekcji bakteryjnych — w tym szybkie leczenie anginy.
• Zdrowa dieta, aktywność fizyczna dostosowana do możliwości.
• Kontrola poziomu cukru i cholesterolu.
• Utrzymanie prawidłowej masy ciała.

PODSUMOWANIE

Niedomykalność zastawki serca to schorzenie, które może prowadzić do przeciążenia serca i jego niewydolności, jeśli nie będzie odpowiednio leczone.
Wczesna diagnostyka, regularne kontrole oraz odpowiednio dobrane leczenie pozwalają na utrzymanie dobrego samopoczucia i wysokiej jakości życia.

CO TO JEST?

Zapalenie wsierdzia (endocarditis) to stan zapalny obejmujący wnętrze serca — wsierdzie zastawek serca (najczęściej) komór lub przedsionków, lub śródbłonka dużych naczyń, lub ciał obcych w sercu (np. elektrod stymulatora/kardiowertera-defibrylatora).
Wyróżniamy dwa główne typy:

• Infekcyjne zapalenie wsierdzia (IZW)– wywołane przez bakterie, rzadziej grzyby; najczęstsza i najgroźniejsza postać.
• Nieinfekcyjne zapalenie wsierdzia, tzw. niebakteryjne zakrzepowe zapalenie wsierdzia – występowanie jałowych wegetacji wewnątrz serca w przebiegu chorób autoimmunologicznych lub nowotworów.

Jest to choroba poważna, mogąca prowadzić do groźnych powikłań, dlatego wymaga szybkiej diagnostyki i leczenia.

OBJAWY

Zapalenie wsierdzia może przebiegać podstępnie (przewlekle) lub gwałtownie (ostro). Najczęstsze objawy to:

• gorączka lub stany podgorączkowe, dreszcze
• osłabienie, zmęczenie
• poty nocne
• duszność
• kołatania serca
• bóle w klatce piersiowej
• kaszel
• obrzęki nóg
• utrata masy ciała
• objawy naczyniowe: plamki na skórze (wybroczyny), pod płytką paznokciową lub na siatkówce, plamy krwotoczne na dłoniach i podeszwach
• bóle stawów i mięśni
• niedokrwistość 

PRZYCZYNY

Infekcyjne zapalenie wsierdzia 

Powodowane przez zakażenie krwi drobnoustrojami, które osiedlają się na wsierdziu lub śródbłonku naczyń, czy sztucznych materiałach wewnątrz serca. Najczęściej:

• bakterie paciorkowcowe i gronkowcowe,
• bakterie jamy ustnej,
• rzadziej grzyby.

Do zakażenia może dojść podczas:

• zabiegów stomatologicznych,
• zabiegów medycznych (np. cewnikowania),
• infekcji skóry, układu moczowego lub oddechowego.

Nieinfekcyjne zapalenie wsierdzia (tzw. niebakteryjne zakrzepowe zapalenie wsierdzia),

Może wystąpić w przebiegu:

• chorób autoimmunologicznych (np. toczeń),
• nowotworów,
• ciężkich chorób przewlekłych.

CZYNNIKI RYZYKA

• sztuczne zastawki serca
• wady zastawek (np. zwężenia, niedomykalności)
• przebyte zapalenie wsierdzia
• choroba reumatyczna
• nieleczone infekcje
• zabiegi stomatologiczne przy złej higienie jamy ustnej
• dożylne przyjmowanie narkotyków
• wszczepione urządzenia (np. stymulatory, ICD)
• osłabiona odporność

DIAGNOSTYKA

Rozpoznanie wymaga szybkiego i dokładnego postępowania:

• Badania krwi – posiewy krwi to kluczowe badanie (wykrycie drobnoustrojów).
• Morfologia, CRP, OB – ocena stanu zapalnego.
• Echokardiografia (USG serca) – podstawowe badanie obrazowe wykrywające wegetacje na zastawkach.
• Echokardiografia przezprzełykowa (TEE) – najbardziej czuła metoda.
• EKG – ocena rytmu serca.
• RTG klatki piersiowej – ocena niewydolności krążenia.
• Tomografia / rezonans serca – w trudniejszych przypadkach, głównie w obrazowaniu np. ośrodkowego układu nerwowego i poszukiwaniu powikłań.
• Badania radioizotopowe np. PET w celu wykrycia ognisk zakażenia w sytuacjach wątpliwych

LECZENIE

Infekcyjne zapalenie wsierdzia

• Antybiotyki dożylne przez 4–6 tygodni (dobierane na podstawie posiewów krwi).
• Leczenie powikłań, np. niewydolności serca, arytmii.
• Zabieg kardiochirurgiczny w przypadku:
  • ciężkiej niewydolności zastawki,
  • dużych wegetacji grożących zatorami,
  • braku poprawy mimo leczenia.

Nieinfekcyjne zapalenie wsierdzia

• Leczenie choroby podstawowej (np. autoimmunologicznej).
• Leki przeciwzakrzepowe.
• W niektórych przypadkach – leczenie operacyjne.

PROFILAKTYKA

• Dobra higiena jamy ustnej, regularne kontrole stomatologiczne.
• Leczenie infekcji zgodnie z zaleceniami.
• Profilaktyka u pacjentów wysokiego ryzyka – podanie antybiotyku jednorazowo przed wybranymi zabiegami stomatologicznymi.
• Unikanie iniekcji pozamedycznych (np. narkotyków).
• Kontrola chorób przewlekłych.
• Regularne wizyty u kardiologa

PODSUMOWANIE

Zapalenie wsierdzia to poważna i potencjalnie groźna choroba, ale wcześnie rozpoznana i odpowiednio leczona daje duże szanse na pełne wyleczenie.
Najważniejsza jest szybka diagnostyka, właściwa antybiotykoterapia oraz kontrola czynników ryzyka. Bardzo ważne jest, aby w przypadku wystąpienia objawów sugerujących IZW u pacjentów z czynnikami ryzyka (np. pacjent z wadą zastawkową lub po operacji na zastawkach) wykonać posiewy krwi (standardowe pobranie krwi z żyły do specjalnych probówek) i dopiero później podać empirycznie antybiotyk (jeśli wymaga tego stan kliniczny pacjenta). Podanie antybiotyku wcześniej zakłóca diagnostykę oraz utrudnia rozpoznanie czynnika etiologicznego, co opóźnia właściwe leczenie.

Co to jest zwężenie zastawki?

Zwężenie zastawki serca (stenoza) to choroba, w której płatki zastawki stają się sztywne, pogrubiałe i przez to  niedostatecznie się otwierają. Utrudnia to przepływ krwi i zmusza serce do cięższej pracy.

Wada dotyczy najczęściej: 

• zastawki aortalnej – (stenoza  aortalna)
• zastawki mitralnej,
• rzadziej — trójdzielnej lub płucnej.

Stenoza aortalna jest jedną z najczęstszych zastawkowych wad serca. U pacjentów dorosłych  najczęściej dotyczy osób starszych, co wiąże się z procesem starzenia i zwapnieniami w obrębie zastawki.

Objawy stenozy aortalnej

Początkowo wada może być bezobjawowa. Z czasem mogą pojawić się objawy, które nasilają się podczas wysiłku:

• duszność, szybkie męczenie się,
• bóle lub ucisk w klatce piersiowej,
• zawroty głowy lub omdlenia,
• osłabienie,
• kołatania serca,
• w zaawansowanej chorobie – objawy niewydolności serca (obrzęki, narastająca duszność w spoczynku) lub nagły zgon sercowy spowodowany groźną arytmią komorową

Przyczyny

• procesy zwyrodnieniowe i zwapnienia związane z wiekiem (najczęściej),
• wady wrodzone (np. zastawka dwupłatkowa),
• gorączka reumatyczna (powikłanie nawracających bakteryjnych zapaleń gardła),
• infekcyjne zapalenie wsierdzia,
• choroby tkanki łącznej,
• choroby nerek i zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej.

Czynniki ryzyka

• wiek > 60 lat,
• miażdżyca,
• nadciśnienie tętnicze,
• wysoki poziom cholesterolu,
• palenie papierosów,
• choroby metaboliczne,
• wrodzone wady zastawek,
• przebyta gorączka reumatyczna.

Diagnostyka

Najważniejsze badania to:

• osłuchiwanie serca – szmer nad zastawką,
• Echo serca (USG) – podstawowe badanie oceniające stopień zwężenia i przerost mięśnia sercowego oraz kurczliwość komór serca,
• EKG – może wykazać przeciążenie lewej komory,
• RTG klatki piersiowej – ocena wielkości serca i płuc,
• test wysiłkowy (w wybranych przypadkach),
• TK serca – w celu oceny zwapnień,
• koronarografia –  w celu oceny zwężeń w tętnicach wieńcowych odżywiających mięsień sercowy; niezbędna w kwalifikacji do leczenia zabiegowego.

Leczenie

Leczenie zależy od stopnia zwężenia i objawów:

1. Leczenie zachowawcze

• kontrola czynników ryzyka,
• leczenie współistniejących chorób (np. nadciśnienia),
• regularne kontrole kardiologiczne i echo serca.

Leki nie odwracają zwężenia, ale łagodzą objawy.

2. Leczenie zabiegowe

W przypadku ciężkiego objawowego zwężenia stosuje się:

• operacyjną wymianę zastawki aortalnej (zabieg kardiochirugiczny) – wszczepienie protezy mechanicznej lub biologicznej
• przezskórną (przezcewnikową) wymianę zastawki aortalnej (TAVI) – zabieg przeznaczyniowy, bez otwierania klatki piersiowej (często u osób starszych),
• rzadziej: balonowa walwuloplastyka (poszerzenie zastawki za pomocą balonu)  – głównie jako zabieg pomostowy lub u młodszych pacjentów.

Profilaktyka i zalecenia

• regularne kontrole u kardiologa,
• zdrowa dieta i aktywność fizyczna dostosowana do stanu zdrowia,
• kontrola cholesterolu, cukru i ciśnienia tętniczego,
• unikanie palenia papierosów,
• zgłaszanie objawów takich jak omdlenia, ucisk w klatce piersiowej czy narastająca duszność,
• w wybranych przypadkach: profilaktyka infekcyjnego zapalenia wsierdzia (antybiotyk przed niektórymi zabiegami stomatologicznymi — tylko jeśli zaleci lekarz).

Podsumowanie

Zwężenia zastawek, szczególnie zwężenie aortalne, to częste choroby serca związane z wiekiem. Początkowo mogą nie dawać objawów, dlatego ważne są regularne badania. Odpowiednia diagnostyka i – w razie potrzeby – zabieg wszczepienia nowej zastawki pozwalają znacząco poprawić komfort i długość życia pacjenta.

Co to jest?

Zaciskające zapalenie osierdzia (konstrykcyjne zapalenie osierdzia) to choroba, w której osierdzie – czyli „worek” otaczający serce – staje się sztywne i pogrubiałe. Traci elastyczność, przez co uciska serce i ogranicza jego prawidłowe rozszerzanie się w trakcie napełniania krwią. W efekcie, krew gorzej powraca do serca, co prowadzi do objawów przewlekłego obwodowego zastoju i obrzęków (głównie podudzi, w bardziej zaawansowanym stadium także ud i podbrzusza) spowodowanego gromadzeniem płynów.

Objawy

Osierdzie zaciskające rozwija się zwykle stopniowo. Najczęstsze objawy to:

• Duszność – szczególnie przy wysiłku, później także w spoczynku.
• Obrzęki nóg, kostek, czasem brzucha (wodobrzusze).
• Zmęczenie, osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku.
• Uczucie pełności w jamie brzusznej, utrata apetytu.
• Przyspieszona akcja serca.
• Powiększenie żył szyjnych (widoczne zwłaszcza w pozycji siedzącej lub stojącej).
• Kołatanie serca.
• Często występuje hepatomegalia (powiększenie wątroby) i uczucie dyskomfortu pod prawym łukiem żebrowym.

Objawy często przypominają przewlekłą niewydolność serca, dlatego potrzebna jest dokładna diagnostyka.

Przyczyny

Osierdzie zaciskające może rozwijać się wskutek wielu procesów chorobowych. Najczęstsze przyczyny to:

• Przebyte zapalenie osierdzia (wirusowe, bakteryjne, gruźlicze).
• Powikłania pooperacyjne – po operacjach kardiochirurgicznych.
• Radioterapia (naświetlanie) klatki piersiowej.
• Choroby autoimmunologiczne (np. RZS, toczeń).
• Urazy klatki piersiowej.
• Rzadziej: nowotwory, niewydolność nerek, choroby tkanki łącznej.

U części pacjentów przyczyna pozostaje nieznana (tzw. zapalenie idiopatyczne).

Czynniki ryzyka

Ryzyko rośnie, jeśli u pacjenta występują:

• przebyty epizod zapalenia osierdzia,
• wcześniejsze zabiegi chirurgiczne na sercu,
• radioterapia w obrębie śródpiersia,
• przewlekłe infekcje lub gruźlica,
• choroby autoimmunologiczne,
• przewlekła niewydolność nerek i dializoterapia.

Diagnostyka

Rozpoznanie osierdzia zaciskającego wymaga dokładnych badań obrazowych i oceny funkcji serca.

Najczęściej wykonywane badania:

• Echokardiografia (USG serca) – badanie podstawowe; ocenia ruch ścian serca, zależności ciśnieniowe, cechy ograniczenia napełniania.
• TK lub MRI serca – oceniają pogrubienie, zwapnienia osierdzia, stopień ucisku.
• RTG klatki piersiowej – może ujawniać zwapnienia osierdzia.
• Badania krwi – w celu oceny funkcji narządów, stanu zapalnego.
• Cewnikowanie serca (rzadziej) – wykonywane, gdy diagnoza nie jest jednoznaczna; pozwala ocenić ciśnienia wewnątrz jam serca.

Dokładna diagnostyka jest kluczowa, ponieważ objawy mogą być podobne do kardiomiopatii restrykcyjnej.

Leczenie

Wybór terapii zależy od zaawansowania choroby i stanu pacjenta.

Leczenie farmakologiczne

• Leki moczopędne – zmniejszają obrzęki i duszność, ale nie leczą przyczyny.
• Leczenie choroby podstawowej, jeśli możliwe (np. infekcji, choroby autoimmunologicznej).

Leczenie zachowawcze stosuje się zwykle tymczasowo lub jeśli choroba ma przebieg odwracalny.

Leczenie zabiegowe

Perikardiektomia – operacyjne usunięcie sztywnego, zwapniałego osierdzia; jest to jedyna metoda umożliwiająca trwałe skuteczne leczenie.

• Zabieg przeprowadza się w ośrodkach kardiochirurgicznych.
• W większości przypadków znacząco poprawia jakość życia i zmniejsza objawy.
• Ryzyko powikłań zależy od stanu ogólnego pacjenta i zaawansowania choroby.

Profilaktyka

Nie ma metod, które w 100% zapobiegają powstaniu osierdzia zaciskającego, ale można zmniejszyć ryzyko poprzez:

• Szybkie leczenie zapaleń osierdzia i ich kontrolę.
• Unikanie niedoleczonych infekcji.
• Regularne monitorowanie zdrowia u osób po operacjach kardiochirurgicznych lub radioterapii.
• Kontrolę chorób autoimmunologicznych.
• Unikanie czynników ryzyka gruźlicy lub jej odpowiednie leczenie.

Podsumowanie

Zaciskające zapalenie osierdzia to choroba, w której sztywne, nieelastyczne osierdzie uciska serce, utrudniając jego prawidłową pracę. Objawia się dusznością, obrzękami i pogorszeniem tolerancji wysiłku. Diagnoza wymaga specjalistycznych badań obrazowych. Jedyną metodą trwałego leczenia jest perikardiektomia, choć leczenie farmakologiczne może łagodzić objawy. Wczesne rozpoznanie i odpowiednia kontrola chorób, które mogą prowadzić do uszkodzenia osierdzia, mają duże znaczenie w profilaktyce.

Co to jest?

Zapalenie osierdzia to stan zapalny blaszek osierdzia, zwykle towarzyszy temu gromadzenie płynu w worku osierdziowym. Choroba może mieć przebieg ostry (nagły początek) lub przewlekły. Pacjent trafiający z podejrzeniem zapalenia osierdzia może mieć wstępnie rozpoznany „zespół zapalny mięśnia sercowego i osierdzia” gdyż w początkowym etapie diagnostyki jest to trudne do doprecyzowania.

Objawy

Najczęstsze symptomy to:

• ostry, kłujący ból w klatce piersiowej, nasilający się przy leżeniu i głębokim oddychaniu,
• ulga przy siedzeniu lub pochylaniu się do przodu,
• duszność, zwłaszcza w pozycji leżącej,
• gorączka, osłabienie, zmęczenie,
• kołatanie serca,
• w cięższych przypadkach: obrzęki obwodowe, uczucie ucisku.

Przyczyny

Zapalenie osierdzia może być wywołane przez:

• infekcje wirusowe (najczęściej),
• infekcje bakteryjne lub gruźlicze,
• choroby autoimmunologiczne (np. toczeń, twardzina układowa),
• powikłania po zawale serca,
• zaburzenia metaboliczne: niedoczynność tarczycy, niewydolność nerek (mocznica), jadłowstręt psychiczny
• choroby nowotworowe, najczęściej wtórne: rak piersi, płuca, jajnika, rzadziej pierwotne nowotwory serca np.: międzybłoniak osierdzia
• urazy klatki piersiowej,
• powikłania po zabiegach kardiochirurgicznych, także po zabiegach z dostępu naczyniowego – ablacje, angioplastyki (bardzo rzadko) 
• inne – amyloidoza, rozwarstwienie aorty, tętnicze nadciśnienie płucne, przewlekła niewydolność serca
• niektóre leki lub radioterapia.

Czynniki ryzyka

• niedawne infekcje wirusowe lub bakteryjne,
• choroby autoimmunologiczne,
• przewlekła niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy
• stan po zawale,
• choroby nowotworowe,
• wcześniejsze epizody zapalenia osierdzia,
• osłabiona odporność.

Diagnostyka

Najczęściej stosowane badania:

• EKG – charakterystyczne zmiany zapalne,
• RTG klatki piersiowej – ocena serca i płuc,
• Echo serca – wykrycie płynu w osierdziu,
• Badania laboratoryjne – markery stanu zapalnego (CRP, OB), troponiny, funkcja nerek, badania immunologiczne,
• Rezonans magnetyczny serca (MRI) – ocena zapalenia, pogrubienia osierdzia,
• Tomografia komputerowa (TK) – w niektórych przypadkach
• Nakłucie worka osierdziowego i pobranie płynu w celu wykonania badań: histologiczne, cytologiczne, immunohistologiczne i molekularne.

Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny i nasilenia:

• leki przeciwzapalne (NLPZ) – podstawowe leczenie,
• kolchicyna – zmniejsza ryzyko nawrotów,
• sterydy – w wybranych przypadkach, gdy inne leczenie nie działa lub przy chorobach autoimmunologicznych,
• antybiotyki – jeśli przyczyną jest infekcja bakteryjna,
• leki przeciwgruźlicze – w gruźliczym zapaleniu osierdzia,
• drenaż osierdzia – w przypadku tamponady serca,
• operacyjne usunięcie osierdzia (perikardiektomia) – w przewlekłym, zwapniałym zapaleniu osierdzia.

Profilaktyka

• szybkie wdrożenie leczenia infekcji wirusowych i bakteryjnych,
• regularne kontrole u kardiologa przy chorobach autoimmunologicznych,
• unikanie intensywnego wysiłku podczas aktywnego zapalenia (zalecenie lekarza),
• kontrola chorób przewlekłych (np. nerek),
• stosowanie leków zgodnie z zaleceniami, aby zapobiegać nawrotom
• szczepienia profilaktyczne zgodnie z wytycznymi

Podsumowanie

Zapalenie osierdzia to stan zapalny blaszek osierdzia, najczęściej związany z infekcją wirusową. Objawia się bólem w klatce piersiowej, gorączką i dusznością. W większości przypadków leczenie zachowawcze (NLPZ + kolchicyna) jest skuteczne, ale w ciężkich sytuacjach konieczna jest interwencja zabiegowa. Wczesna diagnostyka i kontrola objawów są kluczowe. Powrót do pracy, zwłaszcza fizycznej, czy aktywności sportowej musi być poprzedzony konsultacją kardiologiczną i niekiedy wykonaniem dodatkowych badań.

Co to są choroby tętnic obwodowych?

Choroby tętnic obwodowych (PAD, z ang. Peripheral Artery Disease) to schorzenia, w których dochodzi do zwężenia lub zamknięcia tętnic doprowadzających krew do kończyn, najczęściej dolnych.

Niedokrwienie kończyn prowadzi do bólu, osłabienia i w zaawansowanych przypadkach do poważnych powikłań, takich jak trudno gojące się rany czy martwica, wymagająca amputacji.

Objawy

Najczęstsze objawy PAD to:

Objawy wczesne

• ból nóg podczas chodzenia („chromanie przestankowe”) — ustępuje po krótkim odpoczynku,
• uczucie ciężkości lub zmęczenia nóg,
• zimne stopy, bladość skóry.

Objawy bardziej zaawansowane

• ból nóg również w spoczynku, szczególnie w nocy,
• wolniejsze gojenie ran na stopach,
• utrata owłosienia na nogach,
• osłabienie/zanik tętna na stopach.

Objawy alarmowe

• owrzodzenia, rany, pęknięcia skóry, które się nie goją,
• ciemne przebarwienia skóry, oznaki martwicy.
  W takich przypadkach konieczna jest pilna konsultacja medyczna.

Przyczyna

Najczęściej PAD jest wynikiem miażdżycy, czyli przewlekłego procesu odkładania się cholesterolu, wapnia i komórek zapalnych w ścianie tętnic. Prowadzi to do ich zwężenia i zmniejszenia przepływu krwi.

Rzadziej przyczyną mogą być:

• zapalne choroby naczyń (np. choroba Buergera),
• urazy,
• zatory (np. skrzepliny z serca),
• zwężenia po radioterapii.

Czynniki ryzyka

Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju PAD to:

• palenie tytoniu (najważniejszy czynnik ryzyka),
• cukrzyca,
• nadciśnienie tętnicze,
• wysoki cholesterol (LDL),
• otyłość i mała aktywność fizyczna,
• wiek powyżej 60 lat,
• miażdżyca innych tętnic (np. choroba wieńcowa),
• dodatni wywiad rodzinny.

Diagnostyka

Najczęściej stosowane metody:

Badania podstawowe

• Wywiad i badanie fizykalne, ocena tętna na kończynach,
• ABI – wskaźnik kostka–ramię: porównanie ciśnienia tętniczego krwi w nodze i na ramieniu; niskie wartości wskazują na niedokrwienie.

Badania obrazowe

• USG Doppler tętnic kończyn – ocena przepływu krwi i lokalizacji zwężeń,
• Angio-CT lub Angio-MR – dokładniejsze obrazowanie naczyń,
• Angiografia – najdokładniejsze badanie, często połączone z zabiegiem.

Leczenie

Leczenie zależy od stopnia zaawansowania choroby.

1. Leczenie zachowawcze (podstawowe u większości pacjentów)

• Zaprzestanie palenia – kluczowe!
• Regularna aktywność fizyczna (program marszów 3–5 razy w tygodniu),
• Dieta uboga w tłuszcze nasycone,
• Leczenie chorób współistniejących:
  – cukrzycy,
  – nadciśnienia,
  – hipercholesterolemii.

Leki

• Leki przeciwpłytkowe (np. ASA lub klopidogrel) – poprawiają przepływ krwi i zmniejszają ryzyko powikłań,
• Statyny – obniżają cholesterol i stabilizują blaszki miażdżycowe,
• Leki poprawiające krążenie w kończynach (np. cilostazol – w wybranych przypadkach).

2. Leczenie zabiegowe

Stosowane, gdy objawy są nasilone lub leczenie zachowawcze nie przynosi efektu.

• Angioplastyka balonowa – poszerzenie zwężonej tętnicy balonem,
• Implantacja stentu – wszczepienie metalowej siatki utrzymującej szerokie światło naczynia,
• Bypass naczyniowy – ominięcie zwężenia własną żyłą lub protezą,
• Leczenie owrzodzeń i tkanek miękkich.

Profilaktyka

Aby zmniejszyć ryzyko zachorowania lub opóźnić progresję:

• rzucenie palenia – najważniejszy punkt,
• regularne spacery i aktywność fizyczna,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• kontrola ciśnienia, glukozy i cholesterolu,
• zdrowa dieta ochronna (bogata w warzywa, ryby, produkty pełnoziarniste),
• dbanie o stopy, szczególnie u osób z cukrzycą,
• regularne kontrole lekarskie.

Podsumowanie

Choroby tętnic obwodowych to przewlekła choroba wynikająca najczęściej z miażdżycy, prowadząca do niedokrwienia kończyn. Wczesne objawy często są bagatelizowane, dlatego tak ważna jest szybka diagnostyka i modyfikacja czynników ryzyka.
Leczenie obejmuje aktywność fizyczną, farmakoterapię, a w bardziej zaawansowanych przypadkach leczenie zabiegowe.

Definicja

Nadciśnienie tętnicze to przewlekła choroba, w której ciśnienie krwi w naczyniach jest trwale podwyższone.
U osób dorosłych nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się, gdy:

• ciśnienie tętnicze skurczowe wynosi ≥140 mm Hg i/lub ciśnienie tętnicze rozkurczowe wynosi ≥90 mm Hg mierzone w gabinecie lekarskim, na podstawie minimum dwóch pomiarów z dwóch wizyt odbytych w ciągu 4 tygodni
• ciśnienie tętnicze skurczowe wynosi ≥135 i/lub ciśnienie tętnicze rozkurczowe wynosi ≥85 mmHg w pomiarach domowych, które powinny być wykonywane dwa razy dziennie (rano i wieczorem) o tej samej porze przez co najmniej 3 -7 dni 

Choroba często przebiega bezobjawowo, ale nieleczone nadciśnienie tętnicze z czasem może prowadzić do poważnych powikłań narządowych, takich jak: 

• przerost lewej komory serca,
• przyspieszony rozwój miażdżycy w tętnicach szyjnych, wieńcowych, nerkowych i tętnicach kończyn dolnych, 
• zawał serca, 
• udar mózgu,
• upośledzenie czynności nerek, 
• rozwarstwienie aorty,
•  zmian w naczyniach siatkówki i upośledzenie wzroku

Objawy

Wiele osób przez długi czas nie odczuwa żadnych dolegliwości. Gdy się pojawiają, mogą obejmować:

• bóle głowy (zwłaszcza potyliczne),
• zawroty głowy,
• szumy w uszach,
• kołatanie serca,
• duszność,
• łatwą męczliwość,
• zaburzenia widzenia.

Nagły, bardzo wysoki wzrost ciśnienia może wymagać pilnej pomocy medycznej.

Przyczyny

U większości pacjentów (ponad 90% przypadków) nadciśnienie ma charakter pierwotny – tzn. nie ma jednej konkretnej przyczyny, a na jego rozwój wpływa wiele czynników. Rzadziej nadciśnienie ma charakter wtórny (ok. 10%) i jest związane z:

• chorobami nerek (np. przewlekła choroba nerek, zwężenie tętnicy nerkowej)
• chorobami gruczołów wydzielania wewnętrznego (np. tarczycy, nadnerczy),
• obturacyjnym bezdechem sennym,
• działaniem ubocznym leków (np. sterydów, NLPZ) i substancji psychoaktywnych (np. alkohol, nikotyna, kokaina, amfetamina)

Czynniki ryzyka

Istnieje wiele czynników zwiększających ryzyko nadciśnienia. Do czynników niemodyfikalnych, czyli niezależnych od pacjenta należą: 

• wiek (wzrost ryzyka po 40/55 r.ż.), 
• płeć (mężczyźni częściej w młodszym wieku, kobiety po menopauzie),
•  obciążenie rodzinne, szczególnie występowanie przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych.

 Do najważniejszych czynników modyfikowalnych, czyli takich, na które pacjent może sam wpływać należą:

• siedzący tryb życia,
• nadwaga i otyłość,
• dieta bogata w sól i produkty wysoko przetworzone
• hipercholesterolemia (stężenie cholesterolu frakcji LDL we krwi)
• cukrzyca (stężenie glukozy we krwi)
• nadmierne spożywanie alkoholu,
• nikotynizm,
• przewlekły stres,
• zbyt mała ilość snu

Diagnostyka

Rozpoznanie nadciśnienia opiera się na wielokrotnych pomiarach ciśnienia:

• w gabinecie lekarskim, wykonywanych w wygodnej pozycji siedzącej po 5 minutach odpoczynku; pacjenci powinni unikać ćwiczeń fizycznych i środków pobudzających (kofeina, tytoń) przez co najmniej 30 minut przed pomiarem.
• pomiary domowe wykonywane samodzielnie przez pacjenta (HBPM) zwykle aparatem naramiennym
• całodobowe automatyczne monitorowanie ciśnienia tętniczego (tzw. holter ciśnieniowy, ABPM), w którym wykorzystuje się w pełni zautomatyzowane urządzenie oscylometryczne, zwykle przez okres 24 godzin, i mierzy ciśnienie tętnicze w ustalonych odstępach czasu.

Dodatkowo wykonuje się:

• badania krwi – morfologię krwi obwodowej, profil lipidowy, glikemię, stężenie elektrolitów, stężenie kreatyniny z oszacowaniem przesączania kłębuszkowego, stężenie TSH
• badanie ogólne moczu
• EKG

W ocenie występowania powikłań narządowych wykonuje się również:

• badanie echokardiograficzne, 
• USG tętnic szyjnych i kręgowych
• USG jamy brzusznej (lub samych nerek), 
• badanie dna oka
• ocena wskaźnika uwapnienia tętnic wieńcowych lub angio-TK tętnic wieńcowych
• badania hormonalne – gdy podejrzewa się nadciśnienie wtórne.

Leczenie

Leczenie przewlekłe NT obejmuje:

1) Zmiana stylu życia (podstawa terapii)

• ograniczenie soli (do < 5 g dziennie),
• rezygnacja z alkoholu lub jego ograniczenie,
• dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste (dieta DASH),
• codzienna aktywność fizyczna i zaplanowane ćwiczenia (co najmniej 150–300 min/tydz. ćwiczeń o umiarkowanej intensywności)
• zmniejszenie i normalizacja masy ciała 
• rzucenie palenia,
• odpowiednia ilość snu.

2) Leczenie farmakologiczne

Najczęściej stosowane są:

• inhibitory konwertazy angiotensyny (ACEI),
• blokery receptora angiotensynowego (ARB),
• β-blokery, 
• blokery kanału wapniowego,
• diuretyki tiazydowe/tiazydopodobne
• oraz leki dodatkowe takie jak antagoniści reeptora mineralokortykoidowego, α1-blokery, diuretyki pętlowe

Leczenie dobiera się indywidualnie, jednakże znaczna większość chorych wymaga leczenia skojarzonego (wieloma lekami). Większość leków hipotensyjnych wywołuje pełny efekt hipotensyjny po kilku tygodniach przyjmowania, dlatego skuteczność zastosowanego leczenia ocenia się po upływie 2–4 tyg. Regularne stosowanie farmakoterapii skutecznie zmniejsza ryzyko rozwoju powikłań narządowych. Częstość wizyt kontrolnych zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego i wysokości ciśnienia tętniczego u danego chorego, a także od współpracy chorego (np. samodzielnego mierzenia ciśnienia tętniczego w domu). Po osiągnięciu pożądanego ciśnienia tętniczego i opanowaniu innych czynników ryzyka częstość wizyt można znacznie zmniejszyć. Wizyta kontrolna powinna być poprzedzona tygodniowym okresem samodzielnych pomiarów ciśnienia tętniczego

Profilaktyka

Aby zmniejszyć ryzyko rozwoju nadciśnienia:

• regularnie mierz ciśnienie,
• utrzymuj prawidłową masę ciała,
• ogranicz sól i alkohol,
• uprawiaj aktywność fizyczną,
• dbaj o sen i odpoczynek,
• unikaj przewlekłego stresu,
• rzuć palenie,
• kontroluj cholesterol i glikemię.

Podsumowanie

Nadciśnienie tętnicze to bardzo częsta choroba, często przebiegająca bezobjawowo, ale mogąca prowadzić do groźnych powikłań. Regularne pomiary ciśnienia, zdrowy styl życia i odpowiednie leczenie pozwalają skutecznie kontrolować chorobę i zapobiegać groźnym powikłaniom.

Co to jest tętniak?

Tętniak to nieprawidłowe poszerzenie światła tętnicy o ponad 50% jej prawidłowej średnicy.
Najczęściej występuje w aorcie brzusznej, ale może pojawiać się również w aorcie piersiowej, tętnicach kończyn czy mózgowych.

Ściana naczynia w miejscu poszerzenia jest osłabiona, co może prowadzić do pęknięcia tętniaka, co jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia.

Objawy

W większości przypadków tętniaki nie dają żadnych objawów przez wiele lat.
Często wykrywane są przypadkowo.

Objawy, które mogą się pojawić:

Tętniak aorty brzusznej (AAA):

• pulsujący guz w jamie brzusznej,
• bóle w dole pleców lub brzucha,
• uczucie pełności, ucisku.

Tętniak aorty piersiowej (TAA):

• ból w klatce piersiowej, między łopatkami,
• chrypka, kaszel, duszność,
• trudności z połykaniem.

Objawy pęknięcia tętniaka (nagły stan zagrożenia życia):

• bardzo silny ból brzucha lub klatki piersiowej,
• spadek ciśnienia, osłabienie,
• omdlenie.

Przyczyny powstawania tętniaków

Najczęstsze:

• miażdżyca (odkładanie blaszek tłuszczowych osłabiających ścianę tętnicy),
• choroby genetyczne (zespół Marfana, zespół Ehlersa–Danlosa),
• nadciśnienie tętnicze,
• stany zapalne naczyń.

Rzadziej:

• urazy,
• infekcje,
• przebyty zabieg lub radioterapia w okolicy naczynia.

Czynniki ryzyka

• palenie papierosów (najsilniejszy, zwłaszcza dla AAA),
• wiek > 65 lat,
• płeć męska,
• nadciśnienie tętnicze,
• wysoki cholesterol,
• dodatni wywiad rodzinny,
• otyłość, brak aktywności fizycznej,
• choroby tkanki łącznej.

Diagnostyka

Najważniejsze badania:

• USG jamy brzusznej – podstawowe badanie przesiewowe dla tętniaka aorty brzusznej,
• Tomografia komputerowa (angio-CT) – dokładna ocena rozmiaru i kształtu tętniaka,
• Rezonans magnetyczny (angio-MR),
• RTG klatki piersiowej (może sugerować poszerzenie aorty).

Ważne: regularne kontrole pozwalają ocenić tempo powiększania się tętnika, co przekłada się na podejmowane decyzje terapeutyczne.

Leczenie

1. Obserwacja i kontrola

Przy małych tętniakach (np. < 5,0 cm w aorcie brzusznej):

• regularne USG/angio-CT,
• leczenie nadciśnienia,
• statyny,
• bezwzględne zaprzestanie palenia.

2. Leczenie operacyjne (gdy tętniak jest duży lub szybko rośnie)

Metody:

• EVAR/TEVAR – przezskórne wszczepienie stentgraftu (mniej inwazyjne),
• operacja klasyczna – wymiana zajętego odcinka tętnicy na protezę naczyniową.

Wskazania obejmują:

• duża średnica tętniaka (>55 mm u mężczyzn lub 50-52 mm u kobiet) lub szybki wzrost (o 5 mm w pół roku) u pacjentów bezobjawowych,
• objawy,
• pęknięcie tętniaka (stan nagły wymagający natychmiastowej interwencji) lub stan zagrażający pęknięciem.

Profilaktyka

• całkowite rzucenie palenia,
• kontrola ciśnienia tętniczego,
• prawidłowy poziom cholesterolu i glikemii,
• aktywność fizyczna (spacery, jazda na rowerze, pływanie),
• zdrowa dieta, utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• regularne badania przesiewowe u osób z grup ryzyka,
• leczenie nadciśnienia i miażdżycy.

Podsumowanie

Tętniaki tętnic, zwłaszcza aorty, często rozwijają się bezobjawowo i mogą przez lata nie dawać żadnych sygnałów ostrzegawczych.
Najważniejsze to wczesne wykrycie, regularne kontrole oraz eliminacja czynników ryzyka. W przypadku dużych tętniaków konieczne jest leczenie zabiegowe, które zapobiega ich pęknięciu.

Definicja

Zakrzepica żył głębokich to schorzenie polegające na powstaniu skrzepliny (zakrzepu) w żyłach głębokich, najczęściej żył kończyn dolnych (ponad 90% przypadków). Zakrzep utrudnia lub całkowicie blokuje przepływ krwi. Najgroźniejszym powikłaniem jest zatorowość płucna. Jest to stan potencjalnie zagrażający życiu, do którego dochodzi, gdy fragment lub cała skrzeplina oderwie się i przemieści się z prądem krwi do płuc.

Transport krwi w układzie żylnym, szczególnie w kończynach dolnych, stanowi złożony proces, przeciwstawiający się sile grawitacji. Efektywny przepływ krwi żylnej jest możliwy dzięki pracy serca, podciśnieniu generowanemu śródbrzusznie, pompie mięśniowo-stawowej oraz zastawkom żylnym, które zapobiegają cofaniu się krwi żylnej. Zaburzenie tej równowagi, np. wskutek długiego unieruchomienia, może inicjować proces patologiczny. Zastój żylny będący konsekwencją spowolnienia przepływu krwi, w połączeniu z dodatkowymi czynnikami ryzyka, może zapoczątkować proces zakrzepowy.

Zakrzepica żył głębokich występuje z częstością 2-3 osób na 1000 w populacji ogólnej. W grupie osób powyżej 80 roku życia zachorowalność wzrasta znacząco, osiągając poziom 6 przypadków na 1000 osób rocznie. Szacuje się, że w Polsce każdego roku zakrzepicę żył głębokich diagnozuje się u około 60-80 tysięcy osób.

Objawy

Objawy mogą mieć różne nasilenie, a u niektórych pacjentów choroba może mieć przebieg bezobjawowy. Najczęściej występujące objawy to:

• obrzęk jednej kończyny,
• ból kończyny, nasilający się przy chodzeniu lub staniu,
• uczucie napięcia lub ciężkości kończyny
• zaczerwienienie i wzmożone ucieplenie skóry,
• wzmożone napięcie skóry – staje się ona błyszcząca i napięta
• zwiększona tkliwość wzdłuż przebiegu żyły.

Przyczyny

Nieprawidłowy przepływ krwi żylnej jest uważany za czynnik niezbędny, ale zwykle niewystarczający do rozwoju zakrzepicy żylnej. Czynnikiem inicjującym proces krzepnięcia jest uszkodzenie wewnętrznej powierzchni ściany naczynia (tzw. śródbłonka). Może ono być spowodowane przez uraz, czy też przez przewlekłe nadciśnienie żylne (uszkodzenie przewlekłe doprowadzające do reakcji zapalnej). Jeśli obecne są dodatkowe czynniki ryzyka – np. nadmierna lepkość krwi (np. w wyniku odwodnienia), albo zaburzenia krzepnięcia (tzw. trombofilia wrodzona lub nabyta), prawdopodobieństwo wystąpienia zakrzepicy żylnej znacząco wzrasta.

Czynniki ryzyka

• długotrwałe unieruchomienie kończyny (> 3 dni)
• przebyta operacja w ciągu ostatnich 3 miesięcy
• nowotwór złośliwy (aktywny lub w trakcie leczenia)
• otyłość (wartości BMI > 30)
• ciąża i połóg (w czasie ciąży ryzyko jest 4-6 razy wyższe; w połogu nawet o 15-35 razy wyższe)
• stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej
• przebyta wcześniej zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna 
• wiek powyżej 60 lat
• długotrwała podróż (> 6 godzin)
• występowanie niewydolności żylnej, w tym żylaków kończyn dolnych
• zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych
• urazy kończyn dolnych
• trombofilie (nadkrzepliwości) wrodzone
• zespół antyfosfolipidowy 
• odwodnienie
• niewydolność serca powiązana z zastojem żylnym
• sepsa i ciężkie infekcje

Diagnostyka

Rozpoznanie choroby opiera się na ocenie potencjalnych czynników ryzyka, obecności wymienionych objawów klinicznych oraz na wynikach badań obrazowych i testów laboratoryjnych.

Podstawowym badaniem obrazowym, stosowanym w rozpoznaniu zakrzepicy żylnej jest badanie ultrasonograficzne (USG) z jednoczasową oceną przepływu w z użyciem trybu dopplerowskiego i tzw. próbami uciskowymi.

Wśród badań laboratoryjnych ważnym badaniem pomocniczym jest oznaczanie poziomu D-dimerów, tj. produktów rozpadu fibryny jednego ze składników skrzepliny. Jednakże, należy pamiętać, że podwyższony wynik tego oznaczenia, chociaż może sugerować zakrzepicę, nie rozstrzyga jednoznacznie o jej obecności, szczególnie w przypadku wyników nieznacznie przekraczających górny zakres normy.

Leczenie

Leczenie większości Pacjentów z zakrzepicą żył głębokich, dzięki dostępności nowoczesnych leków przeciwzakrzepowych, może być bezpiecznie prowadzone ambulatoryjnie, z zastrzeżeniem, że w przypadku wystąpienia lub nasilenia się niepokojących objawów Pacjent powinien niezwłocznie zgłosić się do szpitala. 

W przypadkach chorych z nasilonymi i bardzo objawowymi zakrzepicami proksymalnymi (z dużym ryzykiem powikłań zatorowych i ryzykiem rozwinięcia siniczego obrzęku kończyny) leczenie zazwyczaj prowadzone jest w warunkach szpitalnych.

Wielokrotnie w pierwszym etapie leczenia (zwykle przez kilka – kilkanaście dni) stosowane jest leczenie heparyną drobnocząsteczkową –podawaną w postaci zastrzyków podskórnych. W kolejnym etapie heparyna zastępowana jest lekami stosowanymi doustnie i takie leczenie kontynuowane jest przez co najmniej trzy miesiące. W ostatnich latach, dzięki poprawie dostępności doustnych bezpośrednich antykoagulantów, często zamiast początkowego etapu leczenia heparyną, od razu wdrażane są doustne preparaty przeciwzakrzepowe (takie jak rywaroksaban, apiksaban, dabigatran,). Rutynowo doustne leczenie przeciwkrzepliwe (bezpośrednie doustne antykoagulanty lub w wybranych sytuacjach klinicznych antagoniści witaminy K) kontynuowane jest przez co najmniej 3-6 miesięcy. Zależnie od sytuacji klinicznej, czynników ryzyka nawrotu zakrzepicy oraz obecności trombofilii leczenie przeciwkrzepliwe jest kontynuowane przed dłuższy okres, niejednokrotnie przewlekle (tzw. profilaktyka wtórna), o czym decyduje lekarz prowadzący w porozumieniu z pacjentem.

W niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne może być połączone z usunięciem materiału zatorowego metodami chirurgicznymi lub częściej małoinwazyjnymi metodami przezskórnymi. 

Ważnym uzupełnieniem leczenia farmakologicznego w zakrzepicy żył głębokich jest stosowanie wyrobów uciskowych (tzw. kompresjoterapia). Pończochy lub podkolanówki uciskowe poprawiają komfort Pacjenta poprzez redukcję przekrwienia i obrzęku kończyny, przez co również powodują zmniejszenie dolegliwości bólowych. Zaobserwowano, że stosowanie kompresjoterapii w trakcie leczenia zakrzepicy (i w okresie późniejszym) zmniejsza ryzyko wystąpienia i rozległość trwałych uszkodzeń naczyń żylnych (w tzw. zespole pozakrzepowym).

Profilaktyka

• regularne wstawanie i poruszanie się podczas długich podróży,
• ćwiczenia stóp i łydek podczas siedzenia,
• nawodnienie,
• stosowanie pończoch uciskowych w grupach ryzyka,
• w szpitalu – profilaktyczne stosowanie heparyny drobnocząsteczkowej
• kontrola masy ciała i zaprzestanie palenia,
• unikanie długotrwałego unieruchomienia.

Podsumowanie

Zakrzepica żylna to poważne schorzenie, które może prowadzić do groźnych powikłań, takich jak zatorowość płucna. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie leczenia przeciwkrzepliwego pozwalają uniknąć powikłań. Ważne jest także zapobieganie nawrotom poprzez zdrowy styl życia, ruch i kontrolę czynników ryzyka.

Czym jest zatorowość płucna?

Ostra zatorowość płucna jest trzecią co do częstości występowania chorobą układu krążenia, która odpowiada za tysiące hospitalizacji rocznie i wiąże się z wysokimi wskaźnikami wczesnej śmiertelności, osiągając nawet 50 % w przypadkach niestabilnych hemodynamicznie.

Zatorowość płucna jest wynikiem zwężenia lub zamknięcia tętnicy płucnej lub jej rozgałęzień przez materiał zatorowy, najczęściej pochodzący ze skrzepliny umiejscowionej w układzie żył głębokich kończyn dolnych lub miednicy. Zdecydowanie rzadziej do rozwoju zatorowości płucnej dochodzi bezpośrednio w łożysku płucnym. 

Zatorowość powoduje zmiany w układzie krążenia oraz oddechowym, a odpowiedź hemodynamiczna na mechaniczną niedrożność tętnic płucnych zależy między innymi od wielkości materiału zatorowego oraz współistniejących chorób serca i płuc. Zamknięcie głównych tętnic płucnych skutkuje nagłym wzrostem oporu w łożysku płucnym, a w konsekwencji upośledzeniem funkcji skurczowej prawej komory oraz wymiany gazowej, w dalszej kolejności rozwojem wstrząsu i niewydolności oddechowej, a ostatecznie zatrzymania akcji serca. 

Kliniczna klasyfikacja stopnia ciężkości ostrej zatorowości płucnej opiera się na szacowanym ryzyku zgonu. Klasyfikacja ciężkości ZP ma istotne znaczenie dla wdrożenia odpowiedniego leczenia oraz oceny rokowania u chorego.  

Złożoność pacjentów z zatorowością płucną i zróżnicowany przebieg kliniczny powodują, że decyzje terapeutyczne winny być podejmowane w ramach konsylium eksperckiego. Zasadne wydaje się podejście, aby scentralizować opiekę nad pacjentami z w ramach centrów, w których funkcjonują wielodyscyplinarne zespoły szybkiego reagowania w zatorowości płucnej PERT, wyspecjalizowane w szybkiej ocenie i dysponujące pełnym spektrum możliwości terapii ZP- farmakologicznym, endowaskularnym oraz chirurgicznym.

Objawy zatorowości płucnej

Objawy zatorowości płucnej zwykle pojawiają się nagle i są niespecyficzne. Do najczęściej występujących symptomów należą:

• nagła duszność 
• ból w klatce piersiowej, zwykle kłujący, nasilający się przy oddychaniu
• przyspieszona akcja serca i oddech
• omdlenie
• kaszel (możliwe krwioplucie)
• uczucie niepokoju, lęku

W niektórych przypadkach zatorowość płucna może przebiegać bezobjawowo, zwłaszcza jeśli zatorowość dotyczy pojedynczych małych tętnic segmentalnych lub subsegmentalnych.

Czynniki ryzyka

Do najczęściej występujących czynników ryzyka zatorowości płucnej należą:

• długotrwałe unieruchomienie kończyny (> 3 dni)
• przebyta operacja w ciągu ostatnich 3 miesięcy
• nowotwór złośliwy (aktywny lub w trakcie leczenia)
• otyłość (wartości BMI > 30)
• ciąża i połóg (w czasie ciąży ryzyko jest 4-6 razy wyższe; w połogu nawet o 15-35 razy wyższe)
• stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej
• przebyta wcześniej zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna 
• wiek powyżej 60 lat
• długotrwała podróż (> 6 godzin)
• trombofilie (nadkrzepliwości) wrodzone i nabyte
• odwodnienie
• niewydolność serca powiązana z zastojem żylnym
• sepsa i ciężkie infekcje

Diagnostyka zatorowości płucnej

Rozpoznanie zatorowości płucnej ustala się na podstawie badań obrazowych, a złotym standardem jest angiografia tomografii komputerowej, która umożliwia zobrazowanie umiejscowienia skrzeplin w obrębie tętnic płucnych oraz przeciążenia prawej komory. Diagnostyka obejmuje również inne badania:

• badanie krwi, w której sprawdza się stężenie D-dimerów, troponiny sercowej, peptydów natriuretycznych, mleczanów, morfologię krwi obwodowej, gazometrię krwi tętniczej/włośniczkowej
• EKG

• Badanie echokardiograficzne – pozwala ona stwierdzić cechy przeciążenia prawej komory serca oraz obecność skrzeplin w jamach serca
• USG Doppler żył głębokich kończyn dolnych z testem uciskowym– zakrzepica żył głębokich kończyn dolnych jest jedną z najczęstszych przyczyn zatorowości płucnej
• w wyjątkowych przypadkach scyntygrafia perfuzyjna płuc – badanie to polega na podaniu promieniotwórczego izotopu, który gromadząc się w płucach, pozwala ocenić, czy tkanka płucna jest równomiernie ukrwiona, czy też obecne są przemawiające za obecnością zatorów obszary słabego ukrwienia.

W zależności od objawów klinicznych oraz wyników badań dodatkowych zatorowość określa się jako zatorowość wysokiego, pośredniego i niskiego ryzyka i na tej podstawie lekarz podejmuje decyzję o sposobie leczenia.

Leczenie w ostrej fazie zatorowości płucnej

W leczeniu zatorowości wykorzystywane są:

• leki przeciwzakrzepowe: heparyna drobnocząsteczkowa, rzadziej heparyna niefrakcjonowana, bezpośrednie doustne antykoagulanty (rywaroksaban, apiksaban, dabigatran), w niektórych sytuacjach klinicznych antagoniści witaminy K 
• leki trombolityczne (takie jak aletplaza stosowana u pacjentów z zatorowością płucną wysokiego ryzyka)
• techniki zabiegowe przezskórne (takie jak trombektomia aspiracyjna, miejscowa tromboliza, trombektomia farmakomechaniczna), 
• leczenie chirurgiczne (embolektomia płucna)

W najcięższych postaciach choroby, w rozwiniętym wstrząsie obturacyjnym niejednokrotnie konieczne jest zastosowanie mechanicznego wspomagania krążenia poprzez zastosowanie pozaustrojowej oksygenacji membranowej (ECMO) lub wysokospecjalistycznych przezskórnych urządzeń wspomagających funkcję prawej komory (Impella RP, Proteck Duo). 

Wybór optymalnej formy terapii winien być zindywidualizowany względem kompleksowej oceny klinicznej pacjenta wraz z oceną ryzyka wczesnego zgonu, chorób współistniejących, istniejących przeciwwskazań do leków trombolitycznych i przeciwkrzepliwych, a także ryzyka działań niepożądanych, ze szczególnym uwzględnieniem powikłań krwotocznych, wśród których za najpoważniejszymi są krwawienia do ośrodkowego układu nerwowego.

Leczenie długoterminowe

Rutynowo doustne leczenie przeciwkrzepliwe (bezpośrednie doustne antykoagulanty lub w wybranych sytuacjach klinicznych antagoniści witaminy K) kontynuowane jest przez co najmniej 3-6 miesięcy od wypisu ze szpitala. Zależnie od sytuacji klinicznej, czynników ryzyka nawrotu zatorowości oraz obecności trombofilii leczenie przeciwkrzepliwe jest kontynuowane przed dłuższy okres, niejednokrotnie przewlekle (tzw. profilaktyka wtórna), o czym decyduje lekarz prowadzący w porozumieniu z pacjentem.

Podsumowanie

Zatorowość płucna jest poważnym, często gwałtownie rozwijającym się schorzeniem, najczęściej będącym konsekwencją zakrzepicy żył głębokich. Wczesne rozpoznanie i leczenie w ramach wielodyscyplinarnych zespołów szybkiego reagowania w zatorowości płucnej PERT, dysponujących pełnym spektrum możliwości terapii wpływają na rokowanie i przeżycie pacjentów, szczególnie z najcięższymi postaciami zatorowości płucnej.

Kontakt do zespołu PERT-POZ działającego w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym w Poznaniu w trybie dyżuru 24-godzinnego: 608 574 375/ 507 839 824.

Co to jest?

Płyn w worku osierdziowym to nagromadzenie nadmiernej ilości płynu w przestrzeni między blaszkami osierdzia. Najczęściej współistnieje z zapaleniem osierdzia i należy do tzw. zespołów osierdziowych. Niewielka ilość płynu jest zjawiskiem naturalnym, ale zbyt duża jego ilość może uciskać serce i ograniczać jego prawidłową pracę. W skrajnych przypadkach może prowadzić do tamponady serca, czyli stanu zagrożenia życia.

Objawy

Objawy zależą od ilości płynu i szybkości jego narastania. Mogą obejmować:

• duszność, szczególnie przy większym wysiłku lub podczas leżenia,
• uczucie ucisku lub ciężaru w klatce piersiowej,
• ból w klatce piersiowej (zwykle łagodniejszy niż przy zapaleniu osierdzia),
• kołatanie serca,
• osłabienie, szybkie męczenie się,
• suchy kaszel,
• obrzęki kończyn dolnych,
• przy nagłym dużym wysięku: spadek ciśnienia, zawroty głowy, bladość, zasłabnięcie – objawy zagrażającej tamponady.

Przyczyny

Nadmierna ilość płynu w worku osierdziowym może powstawać w wyniku:

• infekcji wirusowych (najczęściej),
• zakażeń bakteryjnych lub gruźliczych,
• chorób autoimmunologicznych (np. toczeń, RZS),
• zaburzeń metabolicznych: choroby tarczycy, niewydolności nerek (mocznica),
• chorób nowotworowych i przerzutów,
• powikłania po zawale serca,
• urazów klatki piersiowej,
• powikłań po zabiegach kardiochirurgicznych, zabiegów przeznaczyniowych na sercu jak np.: implantacja urządzeń wszczepialnych (stymulatory, kardiowertery-defibrylatory)
• skutków niektórych leków lub radioterapii.

Czynniki ryzyka

Ryzyko zwiększają:

• przebyte zapalenia osierdzia,
• choroby autoimmunologiczne,
• choroby tarczycy
• przewlekła niewydolność nerek,
• choroby nowotworowe,
• niedawne infekcje,
• stany obniżonej odporności,
• urazy w obrębie klatki piersiowej.

Diagnostyka

Najważniejsze badania:

• Echokardiografia (USG serca) – podstawowe badanie, ocenia ilość płynu i wpływ na pracę serca,
• EKG – może wykazać zmiany związane z uciskiem na serce,
• RTG klatki piersiowej – powiększona sylwetka serca przy dużych wysiękach,
• MRI lub TK klatki piersiowej – dokładniejsza ocena osierdzia,
• Badania laboratoryjne – CRP, OB, troponiny, funkcja nerek, badania immunologiczne,
• Perikardiocenteza – pobranie płynu osierdziowego do analizy, jeśli przyczyna jest niejasna.

Leczenie

Leczenie zależy od przyczyny i ilości płynu.

Leczenie zachowawcze

• leki przeciwzapalne (NLPZ),
• kolchicyna (zwłaszcza jeśli wysięk jest związany z zapaleniem osierdzia),
• sterydy – w chorobach autoimmunologicznych,
• antybiotyki przy infekcji bakteryjnej,
• leczenie przyczyny (np. dializy przy mocznicy).

Leczenie zabiegowe

Konieczne przy dużej ilości płynu lub objawach zagrażającej tamponady serca:

• Perikardiocenteza – nakłucie i odprowadzenie płynu igłą pod kontrolą USG,
• Drenaż osierdzia – pozostawienie drenu przy dużych wysiękach,
• Chirurgiczne „okienko osierdziowe” – w przypadku wysięków nawracających.

Profilaktyka

• szybkie leczenie infekcji wirusowych i bakteryjnych,
• regularne kontrole u specjalistów przy chorobach przewlekłych (np. nerek, autoimmunologicznych, onkologicznych),
• monitorowanie objawów po przebytych zabiegach na sercu,
• unikanie intensywnego wysiłku podczas stanu zapalnego osierdzia,
• stosowanie leków zgodnie z zaleceniami, aby zapobiegać nawrotom.

Podsumowanie

Płyn w worku osierdziowym to nagromadzenie płynu wokół serca, które może utrudniać jego pracę. Najczęściej jest związany ze stanem zapalnym lub chorobami ogólnoustrojowymi. Większość przypadków można leczyć farmakologicznie, ale w niektórych sytuacjach konieczne jest odprowadzenie płynu. Wczesna diagnoza i kontrola objawów są kluczowe dla bezpieczeństwa pacjenta.